Ο Προφήτης και το Μπαχάρι: Πως Δεν Γυρίστηκε το Dune του Alejandro Jodorowsky

Υπάρχει ένας εβραϊκός θρύλος που λέει ότι ο Μεσσίας δεν θα είναι ένας άνθρωπος αλλά μια ημέρα, η μέρα που ολόκληρη η ανθρωπότητα θα πεφωτιστεί. Οι Καμπαλιστές μιλούν για μια συλλογική κοσμική συνειδητότητα, ένα είδος μετά-Σύμπαντος. Αυτό ακριβώς ήταν για μένα το πρότζεκτ Dune.

Alejandro Jodorowsky

Οι σινεματζήδες τον ξέρουν από τις ψυχεδελικές εικονοκλασίες της όξινης δύσης του El Topo και του θρησκευτικού μυστικισμού του The Holy Mountain. Οι κομιξάδες από τις δυστοπικές γαλαξιακές αυτοκρατορίες του The Incal και του Έπους των Μεταβαρώνων. Κάποιοι ίσως να τον γνώρισαν ως πνευματικό γκουρού της ψυχομαγίας μέσα από τα βιβλία Psychomagic: The Transformative Power of Shamanic Psychotherapy και The Way of Tarot: The Spiritual Teacher in the Cards. Άλλοι, παλιότεροι, είχαν την τύχη να τον απολαύσουν σαν κλόουν, μίμο και θεατράνθρωπο του πειραματικού και του παραλόγου. Όπως και να χει, ο Jodorowsky, επιφανής σε πολλαπλές καλλιτεχνικές σκηνές για περισσότερα από 60 χρόνια, δίνει μια άλλη διάσταση σε αυτό που λέμε ‘καθολικός άνθρωπος’.

Ο ζαλισμένος σουρεαλιστικός παροξυσμός που χαρακτηρίζει τις δημιουργίες του Jodorowsky, ριζώνει βαθιά στα αλλόκοτα παιδικά του χρόνια. Γεννημένος το 1929 από Ρωσο-εβραίους γονείς σε ένα παρακμιακό λιμανάκι της Χιλής γεμάτο πόρνες και νταβατζήδες, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο θρησκευτικά σύμβολα και έντονο σεξουαλισμό. Με παιδιά της ηλικίας του ξεκίνησαν ομαδικούς αυνανισμούς από τα 4, συχνά παρενοχλούσαν γάτες και πίνανε γάλα από σκύλες, ενώ άλλα τον κορόιδευαν επειδή ήταν Ρώσος και είχε περιτομή. Όλη αυτή η πνευματική σύγχυση τον οδήγησε σε περίεργα παιδικά οράματα με τεράστιους βράχους που επέπλεαν στην επιφάνεια της θάλασσας και χρυσές μέλισσες που τον ακολουθούσαν για χρόνια. Μια φορά μάλιστα, περιγράφει ότι τον έδεσαν σε ένα χαρταετό και τον πέταξαν στον ουρανό. Εκεί μέσα στα σύννεφα υπήρχε ένα νεκροταφείο από αεροπλάνα του πρώτου παγκοσμίου, με τους νεκρούς πιλότους να βρίσκονται ακόμη στα πιλοτήρια. Όταν πλησίασε πιο κοντά είδε μέσα στα πτώματα λευκούς βρικόλακες να τον κοιτούν. Αυτή ήταν η παιδική του ηλικία.

Σπούδασε φιλοσοφία, ψυχολογία, μαθηματικά, φυσική και ιατρική (!) στο Πανεπιστήμιο του Σαντιάγο, για να τα παρατήσει τελικά όλα και να ασχοληθεί με το θέατρο, δημιουργώντας τη δική του εταιρία.Ακολουθούν Βαρκελώνη, Παρίσι, Μέξικο Σίτι. Αβανγκάρντ, παντομίμα, κόμιξ, συγγραφή. Με τις παραστάσεις του να προκαλούν το ένα σκάνδαλο μετά το άλλο, δοκιμάζει τις τύχες του στον κινηματογράφο. Η πρεμιέρα του ακραία σαδιστικού Fando y Lis στο Φεστιβάλ του Ακαπούλκο το 1968 συμπίπτει με τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μέξικο Σίτι και το απρόκλητο μακελειό του φοιτητικού κινήματος από τις δυνάμεις του στρατού στο κέντρο της πρωτεύουσας, με αποτέλεσμα την απαγόρευση της ταινίας και τη ματαίωση του ίδιου του φεστιβάλ. Παρόλα αυτά το περιβόητο φιλμ του αποδίδει αρκετά χρήματα ώστε να γυρίσει την επόμενη ταινία του. Αλλά το Μεξικό δε τον χωρούσε πια. Δυο χρόνια μετά, το El Topo σκάει σα δυναμίτης στην υπόγεια σκηνή της Νέας Υόρκης.

Το hype για το τριπαριστό γουέστερν του Jodorowsky εκτοξεύθηκε σε ασυνήθιστα για την εποχή επίπεδα. Οι χιπ νεολαία της εποχής βρήκαν στα τετράγωνα ερημικά κάδρα του ένα πρωτόγνωρο μεσσιανικό όραμα, μια μεγάλη μερίδα του τύπου το καλωσόρισε ως το απόλυτο new-age αριστούργημα και προσωπικότητες της εποχής όπως ο Bob Dylan και ο Sam Fuller δήλωναν ενθουσιώδεις θαυμαστές του, με τον John Lennon να αναλαμβάνει προσωπικά την κάλυψη παραγωγής της επόμενης δουλειάς του σκηνοθέτη. Κάθε προβολή της ταινίας αντιμετωπιζόταν σχεδόν τελετουργικά, σα μια μεταμεσονύκτια αιρετική λειτουργία, και ο Jodorowsky έγινε ο βασιλιάς των midnight movies, μόδα που αργότερα θα αναδείξει ονόματα όπως αυτό του Dennis Hopper και του John Waters. Όλοι μιλούσαν για τον νέο σούπερ σταρ της αντικουλτούρας. «’Ίσως να είμαι ένας προφήτης. Πραγματικά ελπίζω ότι μια μέρα ο Κομφούκιος, ο Μωάμεθ, ο Βούδας κι ο Χριστός θα με επισκεφθούν. Και θα καθίσουμε σε ένα τραπέζι να πιούμε τσάι και να φάμε κέικ». Μετά από μια σύντομη άσκηση της Ζεν, Σούφι και Γιόγκα φιλοσοφίας, αλλά και μια μύηση στην απόκρυφη τέχνη της αλχημείας, γυρίζει το 1972 το κινηματογραφικό magnum-opus του The Holy Mountain. Η διεθνή αναγνώριση έρχεται αμέσως.

Με την παγκόσμια πια φήμη του απόλυτου auteur του σουρεαλισμού, ο Jodorowsky είναι πανέτοιμος για το επόμενο πρότζεκτ του, το οποίο θα του ανατεθεί με θεία παρέμβαση. Σε όνειρό του εμφανίζεται ο ίδιος ο Θεός, λέγοντας ότι η καινούργια του ταινία πρέπει να είναι η μεταφορά ενός βιβλίου που δεν έχει καν διαβάσει. Γραμμένο στα 1965 από τον Frank Herbert, το Dune είναι το κατά γενική ομολογία κορυφαίο λογοτεχνικό έργο επιστημονικής φαντασίας όλων των εποχών. Περιγράφει με ανεπανάληπτη πιστότητα και λεπτομέρεια μια ολόκληρη διαγαλαξιακή κοινωνία χωρισμένη σε φέουδα και αριστοκρατικούς οίκους,όπου πρωταρχική ύλη, πηγή πλούτου, διάνοιας, αλλά και βασικό συστατικό για την επίτευξη διαστημικών ταξιδιών, είναι το ‘μπαχάρι’ που φυτρώνει στον ερημικό πλανήτη του τίτλου. Στη μάχη για το έλεγχο του, λοιπόν, θα αναδυθεί ένας εκλεκτός πολεμιστής που θα φέρει την ισορροπία στο σύμπαν και τη συνειδητότητα στους ανθρώπους.

Ο Jodorowsky πετάγεται από τον ύπνο του ξημερώματα και τρέχει στο κοντινότερο βιβλιοπωλείο περιμένοντας να ανοίξει. Αγοράζει το βιβλίο και το διαβάζει μονορούφι. Ο ενθουσιώδης θαυμασμός που αισθάνεται αρχικά για το πρόσωπο του Herbert, μεταλλάσσεται σταδιακά σε ένα είδος αντιπαλότητας. Θέλησε να προχωρήσει τη μεταφορά του όχι με σεβασμό απέναντι στο βιβλίο, αλλά ξαναδημιουργώντας το, αφού πίστευε ότι ο Μύθος είναι κάτι συλλογικό και όχι προσωπικό. Το Dune δεν άνηκε στον συγγραφέα του, με τον ίδιο τρόπο που ο Δον Κιχώτης δεν ανήκει στον Θερβάντες ή ο Οιδίποδας στον Σοφοκλή. Αυτό που ήθελε να πετύχει με την κινηματογραφική μεταφορά του ήταν να αναπαράγει τις παραισθήσεις που προκαλεί στους χρήστες του το LSD. Έβλεπε στο Dune, την άφιξη ενός προφήτη, ενός καλλιτεχνικού και κινηματογραφικού θεού που θα άλλαζε για πάντα την συλλογική συνείδηση και τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν την τέχνη και το σινεμά μέχρι τότε. Μάλιστα, για να προετοιμαστεί επικοινώνησε με αληθινούς αλχημιστές, περίεργα πλάσματα ένα από τα οποία ξεπερνούσε τα εκατό χρόνια ζωής αλλά είχε την ενέργεια εφήβου, αντάρτες νοτιαμερικανούς πολεμιστές και τσιγγάνες μάγισσες.

1974 και η περιπέτεια του Dune ξεκινάει στο Παρίσι. Αρχικό μέλημα του σκηνοθέτη είναι να συγκεντρώσει τους δικούς του ‘επτά σαμουράι’, ανθρώπους απαραίτητους για να περατώσει ένα σχέδιο τόσο μεγαλεπήβολο και αχανές σε πλοκή, ώστε το Χόλιγουντ της εποχής -που ούτως ή άλλως δεν είχε το παραμικρό ενδιαφέρον για τις ταινίες επιστημονικής φαντασίας-να χαρακτηρίσει αντιεμπορικό και μη-κινηματογραφίσημο. Πρώτος καταταγμένος στη λίστα του ο 26χρονος τότε παραγωγός Michel Seydoux, ο οποίος του δίνει carte blanche για το υπερφιλόδοξο φιλμ που προβλέπεται να ξεπεράσει τις 10 ώρες σε διάρκεια. Ο Jodorowsky μπορεί πλέον να οργανώσει την παραγωγή ανενόχλητος. Προσλαμβάνει τον σπουδαίο Γάλλο κομίστα Moebius, κατά κόσμον Jean Giraud και γρήγορα ετοιμάζουν ούτε λίγο ούτε πολύ 3,000 storyboards, ολόκληρη την ταινία σε χαρτί. Ακολουθεί ο Christopher Foss, Άγγλος σχεδιαστής με ειδίκευση στα εξώφυλλα βιβλίων επιστημονικής φαντασίας, ο  H.R. Giger, Ελβετός ζωγράφος και γλύπτης με ένα χαρακτηριστικό σκοτεινό σουρεαλιστικό στυλ και ο νεαρός Αμερικανός σχεδιαστής ειδικών εφέ Dan O’Bannon, που αργότερα διέπρεψε σαν σεναριογράφος ταινιών επιστημονικής φαντασίας.

Η ταινία παίρνει σταδιακά μορφή, η εργασίες προχωρούν πυρετωδώς, ο ενθουσιασμός είναι έκδηλος και ο Jodorowsky μέσα σε μια εκστατική κατάσταση, χάνει την ατομική του συνείδηση και μετατρέπεται σε όργανο συλλογικότητας στην υπηρεσία μιας θαυματουργής δουλειάς όπου τα πάντα μπορούσαν να συμβούν. Πετάει με τον παραγωγό του στην Αγγλία για να προσεγγίσει τους Pink Floyd για τη μουσική της ταινίας. Η μπάντα που βρίσκεται στο απόγειο της δημιουργικότητάς της βρίσκεται στο στούντιο και ηχογραφεί το Dark Side of the Moon. Ο Jodorowsky μπαίνει μέσα κι αντί για τους τεράστιους μουσικούς που περίμενε να συναντήσει, βλέπει μερικούς πιτσιρικάδες να καταβροχθίζουν μπριζόλες και τσιπς. Μόλις του δίνουν οδηγίες να περιμένει όρθιος μέχρι να τελειώσουν το φαγητό τους, αυτός φεύγει εξοργισμένος βροντώντας την πόρτα πίσω του. O David Gilmour τρέχει πίσω του για να απολογηθεί. Επιστρέφουν μαζί στο στούντιο και ο Jodorowsky γίνεται μάρτυρας της τελευταίας μίξης του μνημειώδους δίσκου. Ο μεν παραληρεί με αυτό που ακούει, οι δε δέχονται να συμμετάσχουν. Έχοντας εξασφαλίσει και την καλύτερη δυνατή μουσική επένδυση, το βλέμμα του δαιμονισμένου πια Ρωσο-Χιλιανού στρέφεται στους ηθοποιούς. Ανάμεσα στα ονόματα που ακούγονται οι Orson Welles, Mick Jagger, Alain Delon, David Carradine και Gloria Swanson. Και για το ρόλο του τρελού αυτοκράτορα, μια επιλογή-φετίχ: ο Salvador Dali. Η συνεργασία των δύο αντρών θα μπορούσε να είναι ταινία από μόνη της.

Στην πρώτη τους προγραμματισμένη συνάντηση ο Jodorowsky αργεί πέντε λεπτά και ο Dali έχει ήδη αποχωρίσει. Με επιμονή του σκηνοθέτη ξανασυναντιούνται την επόμενη ημέρα και ο Dali δέχεται ένθερμα να ερμηνεύσει το ρόλο αρκεί να γίνει υπό τους δικούς του όρους, γιατί ‘οι δικές του ιδέες είναι καλύτερες από αυτές του σκηνοθέτη’. Απαιτεί να κάθεται σε ένα θρόνο φτιαγμένο από δύο δελφίνια-δοχεία, τα ανοιχτά στόματα των οποίο θα δέχονταν τα ούρα και τα κόπρανα του Αυτοκράτορα του Γαλαξία (θεωρεί αδιανόητη κακογουστιά να μπερδεύονται αυτά τα δύο). Ο Jodorowsky του ζητά επτά ημέρες για το γύρισμα, ο Dali απαντά ότι ο Θεός έφτιαξε τον κόσμο σε εφτά ημέρες και μιας και είναι Θεός κι ο ίδιος, απαιτεί 100,000 δολάρια την ώρα. Τελικά η συμφωνία κλείνει για τρεις ημέρες και 300,000 δολάρια. Επιπλέον ο Dali αρνείται να διαβάσει το σενάριο και να ακολουθήσει οποιαδήποτε σκηνοθετική οδηγία. Ο Jodorowsky για τον χαλιναγωγήσει του θέτει το ερώτημα: «Αν ήμουν πλούσιος και σου έλεγα να μου ζωγραφίσει ότι θέλεις, αλλά σε ένα οκτάγωνο καμβά, θα δεχόσουν;». «Ναι», απαντάει. «Τότε υπάρχει περιθώριο συνεργασίας μας. Θα σε σκηνοθετήσω ρωτώντας ερωτήσεις (η φόρμα) και θα μου απαντάς όπως θέλεις με πράξεις». Ο Dali δέχεται ιντριγκαρισμένος κι ο Jodorowsky σπάει το κεφάλι του και βρίσκει ερωτήσεις με μια μόνο απάντηση. Βλέπει τη συνεργασία τους σαν μια θαυμάσια μάχη.

Όμως η πιο σπουδαία μάχη του Jodorowsky, η μάχη για το Dune, σιγά-σιγά χάνεται. Το μπάτζετ λιγοστεύει μιας και δυο εκατομμύρια δολάρια έχουν ήδη ξοδευτεί στο στάδιο της προετοιμασίας. Η Αμερικανική πλευρά σαμποτάρει το πρότζεκτ, χαρακτηρίζοντάς το ως «όχι αρκετά Χόλιγουντ» και ο Seydoux αναγκάζεται να εγκαταλείψει. Η παραγωγή τινάζεται στον αέρα. Το κόστος είναι τεράστιο για όλους τους συντελεστές, πολλοί από τους οποίους μένουν χωρίς σπίτι. Ο O’Bannon κλείνεται σε ψυχιατρική κλινική. Μισή δεκαετία μετά, υπογράφει το σενάριο του Alien. Ο Giger λειτουργεί σαν καταλύτης στην αισθητική της ίδιας ταινίας. Ο Moebius βγάζει το αριστουργηματικό Arzack και συμμετέχει σε πολλές κινηματογραφικές παραγωγές (Tron, Alien, Η Άβυσσος, Το Πέμπτο Στοιχείο). Σχέδια της ταινίας του κάνουν τον κύκλο των στούντιο και καταλήγουν στα χέρια του George Lucas για να επηρεάσουν καθοριστικά τον Πόλεμο των Άστρων. Το 1982 ο παραγωγός Dine De Laurentis αποκτά τα δικαιώματα της ταινίας, συμμαζεύει ότι απέμεινε από την προ-παραγωγή του πρότζεκτ και αναθέτει τη σκηνοθεσία στον ανερχόμενο τότε David Lynch.

Η κληρονομιά που άφησε πίσω του το Dune του Jodorowsky είναι κάτι παραπάνω από εμφανής. Ήταν μια εμπειρία που σημάδεψε τους συντελεστές του για πάντα και, το πιο σημαντικό, τους έμαθε να πέφτουν και να ξανασηκώνονται. Όσο για τον ίδιο το Jodorowsky, κατανόησε επιτέλους κάτι που του είχε πει ο ετοιμοθάνατος αλλά ευτυχισμένος πατέρας του: «Γιε μου, στη ζωή μου θριάμβευσα επειδή έμαθα πώς να αποτυγχάνω».

 

Πηγές

Dune le film que vous never rez jamaisMétal hurlant. Τεύχος107. Ιανουάριος 1985. σελ. 116.

El Topo: Through the wasteland of the counterculture. J. Hoberman, Jonathan Rosenbaum. Στο:The Cult Film Reader. Ernest Mathijs, Xavier Mendik, επ. 2008. OpenUniversityPress.

Best Films Never Made. Σινεμά. Τεύχος 216. Απρίλιος 2010. σελ. 51.

The Film Snob’s Dictionary. David Kamp, Lawrence Levi. 2006. Broadway Books.

http://www.duneinfo.com

 

Ιανουάριος 2013 / Η Κουτσή Μαρία / Τεύχος 1
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s